Վազգեն Սարգսյան․«Արաբոն» փրկեց Լաչինը

 Պատմությունը միշտ մեզ հետ է։ Նա խլրտուն աղմուկով արձագանքվում է մեր հիշողության մեջ՝ յուրատեսակորեն դառնալով ապրվող օրվա սկիզբ ու հենք, ոգեղեն զգացողություն։ Ոգեղեն զգացողությունների մի պատառիկ է նաև Լաչինի պաշտպանությունը, որը մեր պատմության համար դարձավ ճակատագրական դրվագ, մի յուրատեսակ Սարդարապատ, երբ անհրաժեշտ էր կենաց ու մահու կռվով փրկել Արցախի շնչառությունը, բացել արյունատար երակի կարևորություն ունեցող կյանքի ճանապարհը։ Այո, կյանքի ճանապարհը, քանզի թշնամական շրջապատման մեջ հայտնված՝ քայլ առ քայլ երկրամասը հյուծվում էր, դառնում շնչասպառ մի կղզյակ։

 5 տարի է անցել ճակատագրական այդ օրերից, և այսօր, երբ տակավին չի դադարել աղմուկը Լեռնային Ղարաբաղի խնդրի շուրջ, երբ կասպիական նավթի հոտից արբած որոշ տերություններ նոր կրքով շարունակում են շահարկումներն ու ճնշումները, անհնար է չվերադառնալ Լաչինի պաշտպանության հերոսական օրերին ոչ թե փաստերն արձանագրող պատմաբանի, այլ ականատեսի հիշողությամբ վերականգնելով իրողությունները:
Հերոսական պաշտպանությունից մի քանի օր անց, հանդես գալով ՀՀ Գերագույն խորհրդի նստաշրջանում, պաշտպանության նախարար Վազգեն Սարգսյանը, չթաքցնելով հուզմունքն ու ուրախությունը , նաև հակահարված տալով թերահավատներին ու ընդդիմադիրներին, ասաց «Դուք ուզում էիք, որ Լաչինը փակվեր, բնականաբար ընկներ Ղարաբաղը, որպեսզի դուք այստեղ մեզ կախեիք: Բայց «Արաբոն» փրկեց Լաչինը, ուրեմն և Ղարաբաղը»: Ասածը մաքուր ու անսեթևեթ ճշմարտություն էր, ասածը հաստատումն էր այն բանի, որ խանձարուրի մեջ գտնվող ազգային բանակի կողքին կանգնեց «ԱՐԱԲՈ» կամավորական ջոկատը իրականացնելով պաշտպանական բարդագույն խնդիրներ։

 1992-ի հուլիսին «Արաբոյի» համար իսկապես շոգ ամառ եղավ։ Մարտակերտում ընթացող թեժ մարտերն ինքնահաստատման գրավական դարձան։ Տիվ ու գիշեր գտնվելով կռիվների մեջ ջոկատը թիզ առ թիզ ազատագրում էր արցախյան հողը հերոսականը դարձնելով համահավաք բնավորություն։ Հոգնել էր ջոկատը, մարտերը պրկել էին ջոկատի տղաների նյարդերը։ Անհայտ կորել էր 21 մարդ կորստի ցավը դաջելով ջոկատի տղաների ու հրամանատար Մանվել Եղիազարյանի սրտին։ Գիտակցելով ջոկատի ունեցած դերի կարևորությունը, նրան ուղարկեցին հանգստանալու։ Սակայն պատերազմը պատերազմ է՝ անսպասելիություններով, հանկարծակի ու կտրուկ շրջադարձերով։
Եվ հանգիստը երկար չտևեց։
  

 Օգոստոսի 20-ին պաշտպանության նախարար Վազգեն Սարգսյանի և մանվել Եղիազարյանի միջև տեղի է ունենում խոսակցություն, թե չդիմանալով թշնամու հուժկու հարձակումներին, հանձնվել են Վահան գյուղի «Ամրոց» կոչվող պաշտպանական դիրքերը։ Հարկավոր է կասեցնել թշնամու սրընթաց հարձակումը։
 

 Լսելով պաշտպանության նախարարի հրահանգը, փորձառու հրամանատարը չբավարարվեց 30 զինվորով։ Կրասնոսելսկ մեկնող խմբի մեջ ընդգրկվեց 65 հոգի։ Պատերազմական բուռն գործողությունների հանգրվան դարձած Կրասնոսելսկում արաբոյականներին դիմավորեց գեներալ-լեյտենանտ Գուրգեն Դարիբալթայանը։ Մշակելով դիրքերի պաշտպանության և թշնամու հետմղման հստակ մարտավարություն, նա առանձնակի դեր էր վերապահել արաբոյականներին, ուստի, սպասելով նրանց, տակավին չէր սկսել մարտական գործողությունները։ Առանց նախապատրաստվելու, ջոկատայինները հարձակման անցան։ Հստակորեն կողմնորոշվելով տեղանքում, առավելագույնս դասավորելով ուժերը, Մանվել Եղիազարյանին հաջողվեց իրականացնել գեներալ Դարիբալթայանի ռազմավարական հղացումները կարճ ժամանակ անց հետ վերցնելով գրավյալ դիրքերը և ապահովելով սահմանային անառիկությունը։

 Իսկ այդ ժամանակ մայրաքաղաքային գնդում զինված ու պատրաստված սպասում էին արաբոյականները։ Վազգեյ Սարգսյանն իր հերթական այցին առավել քան մռայլ էր։ Եվ նախարարի հոգուն իջած մռայլն իր պատճառներն ուներ։ Լաչինը թշնամական պաշարման մեջ էր։ Երեք կողմից ադրբեջանական տարածքների կապանի մեջ պարփակված Արցախը կորցնում էր Հայաստանի հետ կապող միակ հուսո ճանապարհը, դառնում էր աքցանված մի հրվանդան, որին արյունաքամ անելն արդեն դյուրին պիտի լիներ։ Ադրբեջանական կողմը լավ էր հասկացել, որ Ղարաբաղի ճակատագիրը որոշվում է Լաչինում, որ մարտավարական հզոր նշանակություն ունեցող լաչինյան օպերացիայով հնարավոր կլիներ հասնել վարջնական նպատակին։ Սա խորհրդային զորքերի կողմից իրականացված «Օղակ» օպերացիայի շարունակությունն էր։ Նախարար Վազգեն Սարգսյանը պերճախոս չէր։ Նա ընդհանուր գծերով ներկայացնելով իրավիճակը, համոզված էր, որ «Արաբոն» կկանգնի իր կողքին, կիրականացնի Լաչինի պաշտպանությունը։

 Սեպտեմբերի 20-ին ջոկատը շուրջ 240 հոգով հասավ Լաչին և տեղակայվեց Լիսագորում։ Սա պաշտպանական կարևոր հանգույցներից մեկն էր։ Կարևոր նշանակություն էր ձեռք բերում Սարիբաբա դիրքերի պաշտպանությունը, ուր Մ․Եղիազարյանը տեղավորեց երկու դասակ։ Գումարտակը հայտնվել էր ինքնաթիռային ռմբակոծությունների տարափի տակ։ Իսկական երկաթե անձրև էր թափվում։ Նախարար Սերժ Սարգսյանը, Սարիբաբայի դիրքերն ամրապնդելու ոչ թե երկու դասակ, այլ ողջ գումարտակ էր պահանջում, մինչդեռ հրամանատարը լավ էր հասկանում, որ Լաչինի վիճակն օրհասական էր, ազերիները գրավել էին Կոբրասարի դիրքերը, անպաշտպան էին մնացել շատ դիրքեր, որոնք ամեն րոպե կարող էին անցնել 5 հազար զինվորներից ու վարձկաններից կազմված թշնամական դիվիզիայի ձեռքը։ Այստեղ բարդ էին պայմանները։ Տեղանքի կտրտվածությունը, ոլորանները դժվարին էին դարձնում պաշտպանությունը։ Գոյություն ուներ նաև ներքին հակասություն, երբ պաշտպանությունը երբեմն կրել էր տարերային բնույթ՝ չմտնելով որևէ ռազմավարության կանոնակարգված սկզբունքների մեջ։ «Արաբոյի» մասնակցությունը պաշտպանական գործողություններին պիտի հստակություն մտցներ, պիտի կենտրոնաձիգ դառնային մարտավարական խնդիրները, ուստի ջոկատի շտաբի պետ Մարսել Միրզոյանը Մանվել Եղիազարյանի հրահանգով հեռախոսազրույց է ունենում ԼՂՀ պաշտպանության նախարար Սերժ Սարգսյանի հետ, նրանից սպասում անմիջական ցուցումներ։ Բանն այն էր, որ գեներալ Մուրադ Սարգսյանն անընդհատ «Արաբոյից» մարդ էր պահանջում, դրանով փոքր-ինչ պասիվացնելով «Արաբոյի» միասնական գործողությունները։ Մ․Եղիազարյանը Սերժ Սարգսյանի հանձնարարությամբ մի դասակ է հանձնում գեներալին։
Մեկ օր անց դասակը վերադարձավ պատմելով համընդհանուր խուճապի և խառնաշփոթի մասին։ Չկար գործողությունների համակարգում, չկար ուժերի հստակ տեղաբաշխում։ Փորցաշրջան անցնող ազգային բանակի անվարժ զինվորներն անզոր էին դիմակայելու թշնամու կատաղի հարձակումներին։ Օրավուր ադրբեջանական կողմը նոր ուժեր էր նետում մարտադաշտ։ Հարձակումն հիմնականում գլխավորում էին վարժ ու փորձված վարձկանները, որոնց մի մասն անցել էր աֆղանական պատերազմի բովով։

 Երկու օր անց ազերիները մտան Լաչին։ Թվում էր, թե Ղարաբաղի հարցը վերջնականապես լուծված էր։ Սակայն «Արաբոն» դեռ պիտի ասեր իր խոսքը, ջոկատը դեռ պիտի ապացուցեր, թե ինչի է ընդունակ։ Անընդհատ հնչում էին Վազգեն Սարգսյանի տագնապալի զանգերը Մանվել Եղիազարյանին «Շտապ հասիր Լաչին, փրկիր Լաչինը»։ Շուրջ 60 մարդ թողնելով Սարիբաբայում, որոնց միացան նաև Սերժ Սարգսյանի հրահանգով ռազմադաշտ եկած ղարաբաղցիները, «Արաբոն» 180 հոգով տեղափոխվեց Լաչին։ Թշնամու արձակած գնդակները հասնում էին 1,5 կմ հեռավորության վրա։ Կրակե օղակը սեղմվում էր, Լաչինը նման չէր ոչ Մարտակերտին, ոչ Կրասնոսելսկին։ Այստեղ ամեն մի թիզ հողի վրա պայքարել էր պետք։
Մուրադ Սարգսյանի հրահանգով գիշերը Մ․Եղիազարյանը երկու դասակ առաջ քաշեց՝ տեղավորելով Կուբաթլիի ուղղությամբ։ Հարկավոր էր անառիկ դարձնել այս ուղղությունը։ Լաչինում Մ․Եղիազարյանին սպասում էին 15 հոգի և մի հրասայլ։ Նրանք միացան «Արաբոյին» և կռվեցին մինչև վերջ։ Ջոկատը երազել անգամ չէր կարող մարտական տեխնիկայի մասին, մինչդեռ թշնամու հարձակումը հասունանում էր։
Առավոտյան թշնամին սկսեց ռմբակոծությունը։ Լաչինի միջանցքը վերածվեց մի կատարյալ գեհենի։ Թշնամու սաստկացող կրակահերթերի տակ մոտ 60 մարդ նահանջեց 700 մետր։ Մինչև բուն Լաչին մնացել էր 1 կիլոմետրից էլ պակաս։ Մեկ վաշտ գնաց դեպի նահանջող տղաները։ Սկսվեց Լաչինի պաշտպանությունը։ Թշնամին հարձակվում էր հսկա տեխնիկայով, 21 մարտական մեքենաներով, «Գրադ» կայանքներով։ «Արաբոն» պաշտպանվում էր գրեթե անզեն, քանզի ինքնաձիգները ոչինչ էին թշնամու գերժամանակակից տեխնիկայի առջև։ Առաջին իսկ գիշերը սվիններով խրամատներ փորեցին։ Կազմակերպեցին դիրքավորումը հստակորեն իրացնելով տեղանքը, մշտապես համագործելով ռազմաճակատի հրամանատար գեներալ-լեյտենանտ Հրաչյա Անդրեասյանի հետ, հրամանատար Եղիազարյանին հաջողվեց գտնել հաջողություն տանող ճանապարհը։ Հենց Հ․Անդրեասյանի ջանքերով ջոկատին տրվեց 2 ՍՊԳ (հրետանի հետևակի համար), ինչ որ չափով լուծվեց զինամթերքի հարցը։
Թշնամու մի վաշտ փորձում էր ճեղքել պաշտպանությունը, ձգտելով դեպի Բերդաձոր։ Հանդիպելով Մանուկի և Ջիվանի դասակների դիմադրությանը, տալով մի քանի տասնյակ զոհ, թշնամին խուճապահար փախավ։ Սա առաջին հոգեբանական հաղթանակներից մեկն էր։ Հրետանու կենտրոնացմամբ հաջողվեց հակահարձակման անցնել։ Ռաժմաճակատում միայն «Արաբոն» էր, որին էլ հաջողվեց առաջին մարտի ժամանակ մոտ 7 կմ առաջ շարժվել։ Մ․Եղիազարյանը գոտևորում էր զինվորներին, հուշում մարտավարական նորանոր սկզբունքներ, ոչինչ չէր խնայում կռվող զինվորի համար, ժամանակին կազմակերպում էր պարենավորումը։
Առաջին իսկ մարտի ժամանակ փշրվեց թշնամու ուժը։ Տեսնելով գրագետ կազմակերպված հարձակումը , թշնամին կորցրեց ինքնատիրապետումը, մարտադաշտում մեծ թվով զոհերի հետ թողնելով նաև 7 տանկ, 6 զրահամեքենա, 2 ականանետ, հակաօդային գնդացիրներ, 2 գոմում պահեստավորված զինամթերք, հրետանային արկեր։ Տիրանալով թշնամու թողած ռազմավարին, «Արաբոն» առավել ինքնավստահ դարձավ։ Շուտով Վանաձորի գնդից եկան 3 տանկ համապատասխան անձնակազմերով։ Գրոհները շարունակվում էին՝ իրական դարձնելով հաջողությունները։ Շուտով «Արաբոն» ընդհուպ մոտեցավ Կուբաթլիին, հետևում թողնելով Լաչինի դժվարին ու ճակատագրական կիլոմետրերը։ Ամեհի մի վիշապի էր նման Լաչինի միջանցքը, որը կարծես չէր ուզում տեղի տալ, չէր ուզում պահ առաջ դառնալ կյանքի ճանապարհ։

 Շուրջ 1 ամիս տևեց Լաչինի պաշտպանությունը։ 20 կիլոմետրանոց հատվածը դարձավ «Արաբոյի» ու նրա հրամանատարի ճշմարիտ մկրտարանը։ Հակահարձակումները ոչ թե ստանդարտ, այլ հաճախ խիստ անսպասելի, անգամ հանդուգն որոշումներ էին պահանջում։ Եվ Մանվել Եղիազարյանը գնում էր դեպի այդ որոշումները, գիտակցում, որ իմացյալ և ոչ իմացյալ մահվան ռոմանտիկ պատկերացումներով չէ , որ առաջ պետք է ընթանալ։ Նա գիտեր, որ Ստեփանակերտում կյանքը ծրարվել էր նկուղներում, գիտեր, որ հայոց շքեղ Շուշին, ուր շատ վաղուց լռել էին Ղազանչեցոց եկեղեցու զանգերը, վերածվել էր թշնամական միջնաբերդի։ Գիտեր նաև, որ Ղարաբաղում ժպիտներ չէին ծաղկում, նորածին երեխաների կենսահաստատ ճիչերը խլանում էին ռմբահարումներից սկիզբ առնող աղմուկի ներքո։ «Արաբոյին» էր տրված կյանքի ճանապարհը բացելու պատմական առաքելությունը, «Արաբոն» պիտի հույսի ծաղիկներ ցողեր արցախյան հողում․․․
Լաչինի հերոսական պաշտպանության հաղթական ավարտի օրը նախարար Վազգեն Սարգսյանը մարտադաշտ հասավ։ Ջոկատը հոգնած էր, հյուծված բայց ոչ երբեք վհատված։ Արաբոյականները դեռ չէին հասկանում, թե ինչ էին արել, թե ազգային ազատամարտի պատմությունն ինչ էջերով էին հարստացրել։ Տորքանգեղյան կեցվածքով նախարարի դեմքն ամբողջովին ուրախություն էր արտահայտում։ Նա արժեքավորեց ջոկատի սխրանքը, իր շնորհակալությունը հայտնեց ջոկատին դուրս բերելով մարտադաշտից։ Իսկ մեկ օր անց հանրապետական հեռուստատեսությամբ նախարարը շնորհավորեց ողջ հայ ժողովրդին լաչինյան հաղթանակի առթիվ կարևորելով «Արաբո» ջոկատի հերոսական ջանքերը։ Մեր պատմությունը հարստացավ մերօրյա «Արաբոյով», քաջ ֆիդայու առասպելացված անունն առած ջոկատով, որը մեր հիշողությունը հարստացրեց նաև Մանվել Եղիազարյանով, որի հրամանատարական հմտությունները հիացրել էին գեներալներ Գ․Դարիբալթայանին , Հ․Անդրեասյանին, բոլոր նրանց, ովքեր տեսան հրամանատարի կայացումը։
Հայկական հեռուստատեսությամբ հնչած Մանվել Եղիազարյանի խոսքը համեստ էր ու զուսպ։ Նա շատ խոսելու կարիք չուներ։ Իր խոսքը Լաչինում էր ասել։

 5 տարի է անցել լաչինի հերոսական պաշտպանությունից։ Անառիկ է դարձել ճանապարհը, որով ամեն անգամ անցնելիս կարծես լսում ենք պատերազմի արձագանքները։ Շատ բան է փոխվել այս ընթացքում, մոռացվել են շատ մանրամասներ, ոմանք փորձել են հերոսներին վայր բերել կարծեցյալ պատվանդաններից։ Լաչինի ազատագրողները պատվանդանի կարիք չունեն, նրանք ապրում են ժողովրդյան հիշողության մեջ, ապրում են կյանքի ճանապարհ կոչվածի ամեն մի հատվածում։

ԼԵՎՈՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ
Պատմաբան, իրադարձությունների ականատես

Տպագրվել է 1997 թ. «ԱԶԳ» օրաթերթում